Neden bazı bileşiklerin kaynağı var, bazılarının yok?

Kısa süre önce GHK-Cu'yu kütüphanemizde 'Klinik Kanıt' kademesinden 'Mekanistik / Teorik' kademesine indirdik. Neden? Çünkü bağımsız bir insan RCT'si aradık ve bulamadık. Mekanizma hücre kültürü ve hayvan modellerinde iyi tanımlı ama bu, klinik kanıtla aynı şey değil.

Kaynak eklerken PMID ve DOI numaralarını gerçek veritabanlarından çekiyoruz. Bir bileşik için doğrulanabilir bir kaynak yoksa, sayfasında kaynak bölümü hiç görünmez. Uydurma bir referans eklenmez.

Bu bazı okuyucular için garip görünebilir: neden Retatrutide'nin sayfasında PMID ve DOI var da BPC-157'de yok? Cevap basit: biri randomize kontrollü bir insan çalışmasıyla test edildi, diğeri henüz edilmedi. İkisi de değerli olabilir; ama ikisi aynı cümleyle anlatılamaz.

Peki neyi arıyoruz? Sırayla şunlar: insanda yapılmış, karşılaştırma grubu olan, sonlanım noktası önceden tanımlanmış, hakemli bir dergide yayımlanmış ve PMID veya DOI ile doğrulanabilir bir çalışma. Bunların hepsi bulunduğunda kaynak eklenir. Biri bile eksikse, o bileşik için kaynak bölümü hiç görünmez.

Aramanın dışında bıraktığımız şeyler de var ve bunlar bilinçli. Ürün satan sitelerin kendi sayfaları kaynak sayılmaz. Yayımlanmamış konferans özetleri tek başına yeterli sayılmaz. Bir şirketin basın açıklaması, hakemli makale yerine geçmez; sayı verse bile yöntemi göstermez. Bunlar bir bileşiğin işe yaramadığını göstermez, yalnızca elimizde gösterebileceğimiz bir kanıt olmadığını gösterir.

Bunun görünür bir maliyeti var: kataloğumuzda sattığımız bazı ürünlerin bileşik sayfasında hiç kaynak bölümü yoktur. Satış açısından bakıldığında bu bir eksik gibi durur. Alternatif, o boşluğu zayıf bir referansla doldurmaktı ve bu yolu seçmedik. Bir kaynağın varlığı güven verir; yanlış yerleştirilmiş bir kaynak, verdiği güveni hak etmez.

Kademeler tek yönlü de değil. GHK-Cu örneğinde olduğu gibi, bir bileşik yeni bir arama sonucunda aşağı inebilir. Aynı şekilde, yeni ve sağlam bir çalışma yayımlanırsa yukarı çıkabilir. Kademeler bir markanın duruşunu değil, o gün elde bulunan kanıtı yansıtır.

Bu sürecin tamamı metodoloji sayfasında anlatılıyor. Amaç güven telkin etmek değil, güvenin nereden geldiğini göstermek; okuyanın aynı sorguyu kendi başına yapabilmesi.

Bir kaynağın doğrulanması okuyan için de mümkün ve birkaç dakika sürüyor. PMID, PubMed veritabanındaki her kayda verilen bir numaradır; numarayı arama kutusuna yazdığınızda kaydın kendisi açılır. Açılan sayfada bakılacak şeyler sırayla şunlar: çalışma insanda mı yapılmış, kaç katılımcı var, karşılaştırma grubu var mı, yazı bir derleme mi yoksa özgün bir çalışma mı, ve özetteki sonuç cümlesi kaynağı gösteren metnin iddiasıyla örtüşüyor mu. Bu son adım en çok atlanan ve en çok sürpriz çıkan adım.

Derleme ile özgün çalışmayı ayırmak özellikle önemli. Bir derleme, yeni veri üretmez; mevcut literatürü toplar ve yorumlar. Faydalıdır, ama bir iddianın kanıtı olarak gösterildiğinde zinciri bir halka uzatır ve asıl veriyi görünmez kılar. Bir bileşik hakkında gösterilen kaynakların hepsi derlemeyse, o bileşik hakkında özgün insan verisi bulunamamış olma ihtimali yüksektir.

Yayın yerinin kendisi de bir bilgi. Yayın ücreti karşılığında neredeyse her metni yayımlayan dergiler var ve bu dergilerdeki bir makale de bir bağlantıya ve bir numaraya sahip olur. Hakemli dergi ifadesi tek başına yeterli bir güvence değil; derginin bilinirliği, yayınevi ve makalenin başkaları tarafından ne kadar kullanıldığı birlikte bakılması gereken şeyler.

Bunların hiçbiri okuyandan uzmanlık beklemiyor. Beklediği tek şey, bir bağlantının varlığının kanıtın varlığı sayılmaması. Kütüphanede kaynak eklerken yaptığımız kontrolün tamamı budur ve okuyanın aynı kontrolü bizim üzerimizde yapabilmesi, bu politikanın asıl amacı.